Υπερκείμενο και Πολυμέσα - Υπερμέσα: Η πορεία μετάβασης σε μια νέα εποχή

Ο ισχυρισμός ότι η μελέτη ενός κειμένου προκαλεί άμεσα ή έμμεσα μια σειρά θεματικών και νοηματικών διασυνδέσεων, οι οποίες συνδέουν μικρότερα ή μεγαλύτερα χωρία πληροφοριακών δεδομένων, αποτελεί μάλλον μια αυτονόητη παραδοχή. Τυπική περίπτωση άμεσης διασύνδεσης αποτελούν οι υποσημειώσεις ενός κειμένου, τα ευρετήρια, ο πίνακας περιεχομένων και η σχετική με το κείμενο βιβλιογραφία. Ο αναγνώστης είναι δυνατόν να κινηθεί στο περιεχόμενο του κειμένου όχι κατ’ ανάγκη με τρόπο σειριακό, αρχίζοντας την περιήγηση από τον τίτλο και ολοκληρώνοντας με την ανάγνωση του ευρετηρίου, αλλά οργανώνοντας την περιήγησή του με βάση τις οδηγίες που θα συλλέξει από τον πίνακα περιεχομένων, τις αναφορές που θα εντοπίσει στο ευρετήριο των όρων ή και τυχαία. Η νοηματική επάρκεια του παραγόμενου αποτελέσματος ελέγχεται ως προς την πληρότητά της, η πιθανότητα όμως να επαναληφθεί ενδέχεται να μην είναι σημαντική. Ο James Joyce με τον «Οδυσσέα» ήταν από τους πρώτους συγγραφείς που ανέπτυξε το κείμενό του ως δομή από αλληλοσυσχετιζόμενες αναφορές και θεματικές παραπομπές. Από τα παραπάνω, προκύπτει μια εναλλακτική θεώρηση ως προς τη γραμμική ροή της πληροφορίας που είναι καταχωρημένη σε ένα κείμενο. Η σύγχρονη λογοτεχνική παραγωγή αξιοποίησε την παραπάνω εναλλακτική πρόταση ανάγνωσης παρέχοντας μη συμβατικά αναγνώσματα.

Σε επίπεδο πληροφοριακής δομής, η τεχνική αυτή αντιστοιχεί στην έννοια του υπερκειμένου. Το υπερκείμενο (hypertext) αναφέρεται στη μη γραμμική παρουσίαση ενός γραπτού κειμένου. Η έννοια απασχολεί τους ερευνητές από τα μέσα της δεκαετίας του 1940. Πρώτος ο Αμερικανός Vannevar Bush (1890–1974) ασχολήθηκε θεωρητικά με την έννοια του υπερκειμένου, στο πλαίσιο αναζήτησης της βέλτιστης διαδικασίας πρόσβασης στην πληροφορία.

Με δεδομένη την υψηλή ταχύτητα πρόσκτησης της νεότερης πληροφορίας και τη μικρή ταχύτητα απένταξης της παλαιότερης, ο Vannevar Bush δημοσιεύει τον Ιούλιο του 1945 στο περιοδικό Atlantic Monthly το δοκίμιο με τίτλο «As We May Think», προτείνοντας ουσιαστικά τη δημιουργία ενός μέσου το οποίο θα επέτρεπε την οργάνωση και παρουσίαση της πληροφορίας με πρότυπο τη συνειρμική σκέψη. Η θεωρητική πρόταση του Vannevar Bush συνοδεύτηκε από την παρουσίαση ενός συστήματος οργάνωσης της πληροφορίας. Ονομάστηκε ΜΕΜΕΧ και έδινε τη θεωρητική δυνατότητα στον ενδιαφερόμενο χρήστη να επιχειρήσει πρόσβαση σε μια τράπεζα δεδομένων και ανάκτηση πληροφοριών όχι γραμμικά, αλλά ακολουθώντας εννοιολογικές συσχετίσεις.

Ήταν η πρώτη φορά που η έννοια του συνδέσμου (link) χρησιμοποιήθηκε ουσιαστικά για να επιτευχθεί μετάβαση από ένα κείμενο σε ένα άλλο. Για τεχνικούς λόγους το εγχείρημα δεν είχε πρακτική εφαρμογή. Το 1965 εισάγεται από τον Theodor Holme Nelson ο όρος υπερκείμενο, για να περιγράψει αρχεία κειμένου τα οποία ήταν δυνατόν να προσεγγιστούν μη γραμμικά. Η σειριακή αναζήτηση της πληροφορίας σε οποιοδήποτε υπολογιστικό σύστημα απαιτεί διάθεση χρόνου, ο οποίος ορισμένες φορές είναι δυσανάλογος ως προς το χρόνο που διατίθεται για την αναζήτηση της θέσης της πληροφορίας από τον ερευνητή. Ο Theodor Holme Nelson πρότεινε τη διαχείριση της πληροφορίας μέσω κόμβων (node), οι οποίοι επικοινωνούν μεταξύ τους με συνδέσμους (link). Σε κάθε κόμβο τα δεδομένα οργανώνονται κατά τρόπο συστηματικό, με κοινό θεωρητικό πυρήνα. Οι σύνδεσμοι είναι δυνατόν να παραπέμπουν από σημείο σε σημείο (point to point link), από σημείο σε περιοχή (point to span link) ή από περιοχή σε περιοχή (span to span link). Η αρχική εκτίμηση ήταν ότι η μη γραμμική οργάνωση της πληροφορίας που ήταν καταχωρημένη σε μορφή γραπτού κειμένου θα επέτρεπε την ταχύτερη πρόσβαση σε δεδομένα και θα εξασφάλιζε τη βελτίωση των βαθμών ελευθερίας κίνησης του χρήστη–αναγνώστη.

Είκοσι περίπου χρόνια αργότερα ο Douglas Engelbart, εργαζόμενος στο Augmentation Research Centre (ARC) του Stanford Research Institute, εισηγείται, στα πλαίσια του Προγράμματος Ανάπτυξης της Ανθρώπινης Νοημοσύνης (Augmenting Human Intellect) και σε συνεργασία με τους William K. English και John F. Rulifson, τη δημιουργία ενός on line συστήματος το οποίο θα επέτρεπε «την ασύγχρονη συνεργασία ανάμεσα σε ομάδες οι οποίες είναι διεσπαρμένες γεωγραφικά».

Ακολουθώντας την προβληματική που διατυπώθηκε στην εργασία του με τίτλο «As We May Think», το σύστημα Augment θεωρείται από τα πρώτα συστήματα με στόχο την ανάπτυξη εργαλείων υποβοήθησης της ανθρώπινης ευφυίας. Προγραμματισμένο έδινε τη δυνατότητα στους χρήστες του να συνεργάζονται από απόσταση ανταλλάσσοντας ηλεκτρονικά μηνύματα τα οποία αποτελούνταν από επιλεγμένα κείμενα. Η πρώτη ρεαλιστική δοκιμή πραγματοποιήθηκε το 1968, ενώ μέχρι το 1975, έτος μετακίνησης των βασικών συντελεστών του προγράμματος προς την XEROX Parc και ενασχόλησής τους με την έρευνα στον τομέα αλληλεπίδρασης ανθρώπου–μηχανής, το Augment θεωρούνταν ένα από τα πλέον προηγμένα συστήματα αυτοματισμού και ηλεκτρονικής αρχειοθέτησης.

Η ιστορία ανάπτυξης του Hypertext εμπεριέχει επίσης τις ερευνητικές πρωτοβουλίες των Ted Nelson με το σύστημα Xanadu, της ερευνητικής ομάδας με επικεφαλής τον Andries van Dam στο Brown University με το σύστημα HES, των Donald McCracken και Robert Akscyn με το σύστημα ZOG, του Frank Halasz με την πρότασή του για τις NoteCards και του Bill Atkinson με τη δημιουργία της Hypercard.

Στο κλασικό κείμενο, η σειριακή έκθεση της πληροφορίας υποχρεώνει την οργάνωση των δομών που τη συνθέτουν (λέξεις, προτάσεις, περιόδους κτλ.) σε σχέσεις διάταξης. Τη μορφή αυτή ακολουθούν τα συμβατικά βιβλία. Η μη γραμμική διάταξη παρέχει τη δυνατότητα παρουσίασης της πληροφορίας με τη βοήθεια κόμβων (node), οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους με συνδέσμους (link). Οι σύνδεσμοι γεφυρώνουν πληροφορίες, οι οποίες στην περίπτωση του υπερκειμένου ονομάζονται «θερμές λέξεις» (hotwords). Ο Robert Coover σημειώνει:

«Το “υπερκείμενο” δεν είναι ένα σύστημα, αλλά ένας γενικός όρος που αναφέρεται σε μια κατηγορία που διατυπώθηκε πριν από καμιά εικοσιπενταριά χρόνια από ένα διαφημιστή των υπολογιστών, τον Ted Nelson, για να περιγράψει τη γραφή που γίνεται στο μη γραμμικό ή μη σειριακό χώρο, που είναι εφικτός μέσω του υπολογιστή. Επιπλέον, σε αντίθεση με το τυπωμένο κείμενο, το υπερκείμενο προσφέρει άπειρα μονοπάτια μεταξύ αποσπασμάτων κειμένου, που σήμερα ονομάζονται συχνά “lexias”, από τον όρο που εισήγαγε ο Rοland Barthes στην προ–υπερκειμενική εποχή. Με τα πλέγματα συνδεδεμένων lexias και τα δίκτυα των εναλλασσόμενων δρόμων (σε αντίθεση με το σταθερό ξεφύλλισμα των σελίδων προς μια κατεύθυνση), το υπερκείμενο παρουσιάζει μια ριζικά διαφορετική τεχνολογία, αμφίδρομη και πολυφωνική, που εννοεί την πληθώρα των λόγων έναντι της οριστικής διατύπωσης και απελευθερώνει τον αναγνώστη από την κυριαρχία του συγγραφέα. Με το υπερκείμενο υποτίθεται ότι ο αναγνώστης κι ο συγγραφέας γίνονται συμμαθητές ή συν συγγραφείς, σαν να ήταν συνταξιδιώτες στη χαρτογράφηση και επαναχαρτογράφηση των κειμενικών (οπτικών, κινητικών και ακουστικών) στοιχείων, πολλά εκ των οποίων δεν παρέχονται από αυτόν που παλιά αποκαλούνταν συγγραφέας»

Η ιστορική συνέχεια της καινοτομίας του υπερκειμένου εντοπίζεται στην ανάπτυξη των πολυμέσων (multimedia). Η τεχνολογική εξέλιξη, η διεύρυνση και εμβάθυνση των πολιτισμικών αναφορών, οι επιστημολογικές θεωρήσεις και προβληματισμοί περί διεπιστημονικών προσεγγίσεων αύξησαν τον όγκο των πληροφοριακών δεδομένων και μείωσαν το κόστος παραγωγής, αποθήκευσης και διανομής της πληροφορίας. Η αποτελεσματική αξιοποίηση της τελευταίας απαιτούσε προσεκτικούς χειρισμούς συλλογής, ταξινόμησης, αξιολόγησης και διάχυσης της πληροφορίας. Μια νέα πρόταση ενοποίησης των τύπων πληροφορίας αναμενόταν. Μια πρόταση η οποία θα συνδύαζε χαμηλό κόστος, υψηλή ταχύτητα, ευκολία στη χρήση και δυνατότητα άμεσης αναπροσαρμογής. Η πρόταση έφερε την επωνυμία «τεχνολογία πολυμέσων».

Ο όρος πολυμέσα αναφέρεται στις τεχνολογικές προτάσεις και εφαρμογές τους, οι οποίες συνδυάζουν ποικιλία (multi: πολυάριθμος, πολλαπλός) μέσων (media: πληθυντικός του medium – μέσο). Τα πολυμέσα, κατά συνέπεια, αναφέρονται στις περιπτώσεις εκείνες κατά τις οποίες ποικιλία μέσων διαμεσολαβούν ανάμεσα στην πηγή και τον παραλήπτη της πληροφορίας. Παράδειγμα έκθεσης σε πολυμεσική πληροφορία κατ’ αυτή την έννοια μπορεί να αποτελεί το περιεχόμενο ενός άρθρου σε μια εφημερίδα ―όταν κείμενο και εικόνες συνδυάζονται για την επίτευξη της απόδοσης μιας είδησης― ή μια τηλεοπτική εκπομπή η οποία συνδυάζει ήχο και κινούμενη εικόνα. Εξέλιξη των τυπικών πολυμέσων αποτελούν τα διαδραστικά πολυμέσα (interactive multimedia) και τα προσαρμοστικά συστήματα υπερμέσων (adaptive hypermedia). Στα διαδραστικά πολυμέσα παρέχεται η δυνατότητα συμμετοχής και παρέμβασης από το χρήστη στην εξέλιξη της πολυμεσικής εφαρμογής, ενώ μέσω των προσαρμοστικών συστημάτων υπερμέσων επιχειρείται η «εξατομίκευση» του υπολογιστικού περιβάλλοντος στις προσωπικές ανάγκες κάθε χρήστη.

Όταν δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις οργάνωσης πληροφορίας με τη μορφή εικόνας, ήχου και εναλλακτικών τους εκδοχών (animation, simulation, video κ.ά.), ο όρος υπερκείμενο αντικαταστάθηκε από τον όρο υπερμέσο (hypermedia), επιχειρώντας να περιγράψει τη δυνατότητα μη γραμμικής (μη σειριακής) πρόσβασης στην αιτούμενη πολυμεσική πληροφορία (συνδυασμός κειμένου, ήχων, στατικών ή κινούμενων εικόνων). Στην περίπτωση των υπερμέσων, οι σύνδεσμοι γεφυρώνουν πληροφορίες μέσω «θερμών σημείων» (hotspots). Οι «θερμές λέξεις» και τα «θερμά σημεία» σημαίνονται στο κείμενο συνήθως με χαρακτήρες ή ενδείξεις ειδικού χρώματος ή μορφής (πλάγιοι, έντονοι ή υπογραμμισμένοι χαρακτήρες, σύμβολα όπως !, ", #), και η ενεργοποίηση της διαδικασίας σύνδεσης μεταξύ των πληροφοριακών δεδομένων πραγματοποιείται με τη βοήθεια του ποντικιού.

Χρονολογία ορόσημο στην εξέλιξη της έρευνας σχετικά με τα υπερκείμενα και τα υπερμέσα αποτελεί το 1989. Ο Tim Berners - Lee, ερευνητής στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών (CERN) στην Ελβετία, παρουσιάζει ένα νέο κώδικα συγγραφής υπερκειμένων. Πρόκειται για τη γλώσσα HTML (HyperText Markup Laguage), η οποία αποτελεί το βασικό κώδικα παροχής οδηγιών για τη σχέση των επιμέρους θεματικών πληροφοριών. Η HTML είναι μια «περιγραφική γλώσσα», δηλαδή ένας ειδικός κώδικας γραφής κειμένου και κλήσης άλλων αρχείων ή εφαρμογών βασισμένος σε οδηγίες (tag). Κάθε οδηγία διατυπωμένη σε HTML αναγνωρίζεται από ειδικές εφαρμογές και συντάσσεται πάντοτε με αρχή και τέλος τα σύμβολα < και > αντίστοιχα.

Τυπικό παράδειγμα δομής υπερκειμένου ή/και υπερμέσου αποτελούν τα αρχεία παροχής βοήθειας με τα οποία συνοδεύονται όλες σχεδόν οι εφαρμογές λογισμικού στο περιβάλλον των Windows, ενώ τυπικό παράδειγμα εφαρμογής γραμμένης σε HTML είναι μια οποιαδήποτε ιστοσελίδα.

Πηγές:

Αναστάσιος Εμβαλώτης, Υπολογιστές και Κοινωνία

Παν. Πολίτης, Υπερκείμενα, Υπερμέσα, Πολυμέσα

Engelbart D., A Conceptual Framework for the Augmentation of Man’s Intellect

Ted Nelson, Computer Lib/Dream Machines

wikipedia.org

xanadu

Εργασία κου Πολίτη1

Εργασία κου Πολίτη2